Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM/CBAM) Uygulama Dönemi (Kesin Dönem) gömülü emisyonların ücretlendirmesi ile mali yükümlülükler başlamış olup 1 Ocak 2026 tarihi itibarıyla Avrupa Birliği’ne girişi yapılan ürünler için uygulanacaktır. Bu kapsamda gömülü emisyonların hesaplaması, 1 ton ürün başına ödenecek sertifika ücretleri için kritik değer taşımaktadır.
Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması kapsamında yer alan malların gömülü emisyonlarının hesaplanmasında ilk adım sistem sınırlarının belirlenmesidir. Bu sistem sınırları, Avrupa Birliği (AB) Emisyon Ticaret Sistemi (EU ETS) kapsamında kapsanan sınırlarla uyumlu olmalıdır.
Ürünlerin spesifik gömülü emisyonlarının hesaplanabilmesi için, işletmeciler emisyonları tesis düzeyinde izlemelidir. Emisyonlardan hangilerinin bir üretim sürecine atfedileceğini belirlemeli ve ardından söz konusu üretim süreci kapsamındaki ürünlere bu emisyonları tahsis etmelidir.
Sistem Sınırları
Sistem sınırları; doğrudan emisyonları, ürünlere ilişkin dolaylı emisyonları ve kullanılan öncül maddelerin (prekürsör) gömülü emisyonlarını kapsar.
Üretim Süreçleri ve Fonksiyonel Birim
Sistem sınırları içinde fonksiyonel birim uygulanan mallara ilişkin üretim prosesi tanımlanmalı; bu tanımlama sayesinde ilgili girdiler, çıktılar ve emisyonlar izlenebilmeli ve uygun durumlarda doğrudan ve dolaylı emisyonlar söz konusu ürünlere atfedilebilmelidir.
Genel kural fonksiyonel birim olarak ürün ton cinsinden miktarı esas alınırken çimento için klinker tonajı, gübreler için azot içeriği ve elektrik için kWh birimi kullanılacaktır.
Tesis Düzeyinde Doğrudan Emisyonların İzlenmesi
Tesisin ve tesis bünyesindeki üretim süreçlerinin sınırları, işletmeci tarafından açık şekilde belirlenmeli ve sektöre özgü gereklilikler dikkate alınarak izleme planında tanımlanmalıdır. Emisyonların izlenmesinde aşağıdaki ilkeler uygulanır:
(a) Asgari olarak, ilgili mevzuatta listelenen malların üretimiyle doğrudan veya dolaylı olarak ilişkili tüm ilgili sera gazı emisyon kaynakları ve kaynak akışları kapsama dahil edilmelidir.
(b) Raporlama dönemi boyunca, düzenli faaliyetlerden kaynaklanan tüm emisyonların yanı sıra, devreye alma, durdurma ve acil durumlar dahil olmak üzere olağan dışı olaylardan kaynaklanan emisyonlar da kapsama dahil edilmelidir.
(c) Taşımacılık amacıyla kullanılan mobil makinelerden kaynaklanan emisyonlar kapsam dışı bırakılmalıdır.
İzleme metodolojisinin seçimi
Doğrudan emisyonların izlenmesinde hesaplamaya dayalı ve ölçüme dayalı olmak üzere iki metodoloji uygulanmaktadır.
a) Hesaplamaya dayalı metodoloji: Emisyonların, ölçüm sistemleri aracılığıyla elde edilen faaliyet verileri ile laboratuvar analizlerinden veya standart değerlerden elde edilen ilave parametreler esas alınarak kaynak akışlarından belirlenmesini ifade eder. Hesaplamaya dayalı metodoloji, standart yöntem veya kütle dengesi yöntemi uyarınca uygulanabilir.
b) Ölçüme dayalı metodoloji: Emisyonların, ilgili sera gazının baca gazındaki konsantrasyonunun ve baca gazı debisinin sürekli ölçümü yoluyla emisyon kaynaklarından belirlenmesini ifade eder.
Uygulanan izleme metodolojisi, tesis emisyonlarının farklı bölümlerinin uygulanabilir metodolojilerden biriyle izlenmesini sağlayacak şekilde, metodolojilerin bir kombinasyonu olabilir.
Tesisin doğrudan emisyonları aşağıdaki şekilde belirlenir:
Burada;
EmInst tesisin doğrudan emisyonlarını ifade eder ve ton CO₂e cinsinden gösterilir.
Emcalc,i kaynak akışından hesaplamaya dayalı metodoloji kullanılarak belirlenen emisyonları ifade eder ve ton CO₂e cinsinden gösterilir.
Emmeas,j emisyon kaynağından ölçüme dayalı metodoloji kullanılarak belirlenen emisyonları ifade eder ve ton CO₂e cinsinden gösterilir.
Hesaplamaya Dayalı Metodolojiye İlişkin Formüller ve Parametreler
Hesaplamaya dayalı metodolojide Standart Yöntem ve Kütle Dengesi Yöntemi kullanılmaktadır.
1. Standart yöntem
Emisyonlar, her bir kaynak akışı için ayrı ayrı aşağıdaki şekilde hesaplanır:
i. Yanma emisyonları
Yanma emisyonları, standart yöntem kullanılarak aşağıdaki şekilde hesaplanır:
Burada:
Emi yakıttan kaynaklanan emisyonlardır [t CO2];
EFi yakıtın emisyon faktörüdür [t CO2/TJ];
ADi yakıtın faaliyet verisidir [TJ], şu formülle hesaplanır: ADi=FQi × NCVi;
FQi yakıtın tüketilen miktarıdır [t or m3];
NCVi yakıtın net kalorifik değerini (alt ısıl değer) [TJ/t or TJ/m3] ifade eder.
OFi yakıtın oksidasyon faktörüdür (boyutsuz), şu şekilde hesaplanır:
Cash kül ve baca gazı temizleme tozunda bulunan karbon miktarıdır;
Ctotal yakılan yakıtın içerdiği toplam karbon miktarıdır.
Daha yüksek doğruluğa yol açması koşuluyla, yanma emisyonları için standart yöntem aşağıdaki şekilde değiştirilebilir:
(a) faaliyet verisi yakıt miktarı (yani ton (t) veya metreküp (m³)) olarak ifade edilir;
(b) emisyon faktörü (EF), duruma göre t CO₂/t yakıt veya t CO₂/m³ yakıt olarak ifade edilir; ve
(c) NCV (Net Kalorifik Değer) hesaplamadan çıkarılabilir.
ii. Proses emisyonları
Proses emisyonları, aşağıdaki şekilde standart yöntem kullanılarak hesaplanır:
Burada:
ADj faaliyet verisidir [ton malzeme];
EFj emisyon faktörüdür [t CO2/t]; ve
CFj dönüşüm faktörüdür (boyutsuz).
2. Kütle Dengesi Yöntemi
Her bir kaynak akışına ilişkin CO₂ miktarları, yakıtlar ile proses malzemeleri arasında ayrım yapılmaksızın, her bir malzemedeki karbon içeriğine dayalı olarak hesaplanır. Emisyon olarak salınmak yerine ürünler içinde tesisten çıkan karbon, çıktı kaynak akışları aracılığıyla dikkate alınır; bu nedenle bu akışlar negatif faaliyet verisine sahiptir.
Her bir kaynak akışına karşılık gelen emisyonlar aşağıdaki şekilde hesaplanır:
Burada:
ADk faaliyet verisidir [t]; çıktılar için ADk negatiftir.
F, CO2 ile C’nin molar kütleleri oranıdır: 3,664 t CO2/t C değeri kullanılır;
CCk karbon içeriğidir (boyutsuz ve pozitif).
CO₂ için hesaplama faktörlerine ilişkin gereklilikler
Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine ilişkin yöntemler
Hesaplamaya dayalı metodoloji için gerekli olan hesaplama faktörlerinin belirlenmesinde aşağıdaki yöntemlerden biri seçilebilir:
(a) Standart değerlerin kullanılması,
(b) İlgili hesaplama faktörü ile ölçümü daha kolay olan diğer özellikler arasındaki ampirik korelasyonlara dayanan vekil verilerin kullanılması,
(c) Laboratuvar analizlerine dayanan değerlerin kullanılması.
Ölçüm metodolojisi
CO₂ ve N₂O için ölçüme dayalı metodolojiye ilişkin gereklilikler
Ölçüme dayalı metodoloji, uygun bir ölçüm noktasına kurulmuş bir Sürekli Emisyon Ölçüm Sistemi (CEMS) kullanımını gerektirir.
N₂O emisyonlarının izlenmesinde ölçüme dayalı metodolojinin kullanımı zorunludur. CO₂ için ise bu metodoloji yalnızca, hesaplamaya dayalı metodolojiye kıyasla daha doğru veriler sağladığının kanıtlanması halinde kullanılmalıdır. Bu metodolojinin kullanıldığı durumlarda ölçüm sistemlerinin belirsizliğine ilişkin gereklilikler uygulanır.
Bir tesiste birden fazla emisyon kaynağının bulunması ve bunların tek bir emisyon kaynağı olarak ölçülememesi durumunda, işletmeci bu kaynaklardan kaynaklanan emisyonları ayrı ayrı ölçmeli ve raporlama dönemi boyunca söz konusu gazın toplam emisyonunu elde etmek amacıyla sonuçları toplamalıdır.
Yöntem ve hesaplama
Raporlama dönemine ait emisyonlar (yıllık emisyonlar)
Bir emisyon kaynağından raporlama dönemi boyunca kaynaklanan toplam emisyonlar, raporlama dönemi süresince ölçülen sera gazı konsantrasyonunun saatlik tüm değerlerinin, baca gazı debisinin saatlik değerleri ile çarpılması ve bu çarpımların toplanması suretiyle belirlenir.
Saatlik değerler, ilgili işletme saatine ait tüm bireysel ölçüm sonuçlarının ortalaması olarak hesaplanır ve aşağıdaki formül uygulanır:
Burada:
GHG EMtotal, yıllık sera gazı (GHG) emisyonlarını ton cinsinden ifade eder,
GHG conchourly,i , işletme sırasında saatlik ya da daha kısa referans dönemi için ölçülen baca gazı akışındaki sera gazı konsantrasyonunu (g/Nm3) ifade eder.
Vhourly,i,, saatlik ya da daha kısa referans dönemi için baca gazı hacmini (Nm3) ifade eder; bu değer, ilgili referans dönemi boyunca debinin entegrasyonu yoluyla belirlenir.
HoursOp, ölçüme dayalı metodolojinin uygulandığı toplam saat sayısını (veya daha kısa referans dönemlerini) ifade eder.
Ölçülen her bir parametre için saatlik ortalamaları ileri işleme tabi tutulmadan önce, ilgili saate ait mevcut tüm veri noktaları kullanılarak hesaplanmalıdır. Ek maliyet doğurmaksızın daha kısa referans dönemlerine ilişkin veriler üretilebiliyorsa, yıllık emisyonların belirlenmesinde bu dönemler kullanılmalıdır.
Elektrikle ilişkili emisyonların hesaplanması
Elektrik üretimi veya tüketimiyle ilişkili emisyonlar aşağıdaki denklem kullanılarak hesaplanır:
Burada:
Emel, üretilen veya tüketilen elektrikle ilişkili emisyonları ifade eder (t CO2);
Eel, üretilen veya tüketilen elektrik miktarını ifade eder (MWh) ve
EFel, elektrik için uygulanan emisyon faktörünü ifade eder (t CO2/ MWh).
Ürünlerin dolaylı gömülü emisyonlarının raporlanması için 2023/95 sayılı CBAM Tüzüğü Ek 2 listesinde yer alma durumunun kontrolünün sağlanması gerekir. Geçiş Dönemi için Avrupa Birliği dışındaki üçüncü ülkelerdeki üreticilerin gömülü emisyonları raporlaması konusunda kılavuz yayınlanmış iken, Uygulama (Kesin) Dönemi için kılavuz yayınlanmamış olup sadece Uygulama Tüzüğü bulunmaktadır. CBAM sertifika fiyatlandırması için ücretsiz tahsisatların gömülü emisyonların hesaplanmasının ardından hesaplanması gerekmektedir. Ücretsiz tahsisatları hesaplama rehberi için bizi takipte kalın!
Yağmur Davutoğlu
Çevre Mühendisi
Kaynaklar
Commission Implementing Regulation (EU) 2025/2547 of 10 December 2025 laying down rules for the application of Regulation (EU) 2023/956 of the European Parliament and the Council as regards the methods for the calculation of emissions embedded in goods. (2025). Official Journal of the European Union.