Temel Prensip
CBAM ücretsiz tahsisatların temel amacı AB içindeki üreticilere sağlanan “ücretsiz emisyon hakları” (EU ETS) ile ithal ürünler arasındaki eşitsizliği önlemektir. Bu düzenleme, ithalatçıların teslim edeceği sertifika sayısının, AB’deki yerli üreticilere sağlanan ücretsiz tahsisat oranında düşürülmesini sağlar. Böylelikle ithal ürünlerin AB içinde üretilmiş ürünlere kıyasla daha fazla ücretlendirilmesi önlenmiş olur.
CBAM Ücretsiz Tahsisat Uyarlamasına ilişkin detaylar Avrupa Komisyonu tarafından 17 Aralık 2025 tarihinde yayımlanan Uygulama Tüzüğü ile netleştirilmiştir. Uygulama Tüzüğü’ne dayanarak, tarafımızca Ücretsiz Tahsisat Uyarlaması Rehberi hazırlanmıştır.
Diğer yandan, CBAM sertifikalarının fiyatı, 2026 yılı için AB ETS izin fiyatlarının dört çeyreklik ortalamasına ve 2027 yılından itibaren ise AB ETS izin fiyatlarının haftalık ortalamasına göre hesaplanacaktır. 2026 yılı için CBAM Sertifikası ilk çeyreklik fiyatının ise 7 Nisan 2026 tarihinde paylaşılacağı Avrupa Komisyonu tarafından açıklanmıştır.
Ücretsiz Tahsisat Hesaplama Yöntemleri
Hesaplamalar iki yolla yapılabilir:
Gerçek Değerler (Actual Values): Eğer emisyonlar gerçek verilerle beyan ediliyorsa, ücretsiz tahsisat uyarlaması tesisin gerçek üretim sürecine, kullanılan öncül maddelerin (prekürsör) kaynağına ve ürün bileşimine göre hesaplanır.
Varsayılan Değerler (Default Values): Eğer emisyonlar varsayılan değerler üzerinden beyan ediliyorsa, ücretsiz tahsisat uyarlaması “Varsayılan CBAM Sınır Değerleri” (default CBAM benchmarks) üzerinden yapılır.
Elektrik dışında, CBAM beyannamesinde listelenen her bir ürün için uygulanacak ücretsiz tahsisat uyarlaması, aşağıdaki denklem kullanılarak hesaplanır.
Burada:
FAAg= Ürünün ücretsiz tahsisat uyarlamasını ifade eder.
SEFAg,y= Ürüne ilişkin spesifik gömülü ücretsiz tahsisatı ifade eder
Mg= CBAM beyanının geçerli olduğu yıl içinde ithal edilen ürünün kütlesini ifade eder.
Bu çerçevede, öncelikle ürünün birim başına düşen ve ton CO₂ eşdeğeri cinsinden ifade edilen spesifik gömülü ücretsiz tahsisat değeri belirlenir. Daha sonra bu değer, CBAM beyanının geçerli olduğu raporlama döneminde ithal edilen toplam ürün kütlesi ile çarpılır. Böylece hem ürünün karbon yoğunluğunu hem de ithalat miktarını yansıtan toplam ücretsiz tahsisat uyarlaması elde edilmiş olur.
Üretim Süreci
Tek bir üretim süreci için hesaplanan spesifik ücretsiz tahsisat, ilgili ürünün belirli bir yıldaki üretimine bağlı olarak belirlenir ve üç temel unsurun birlikte değerlendirilmesiyle ortaya çıkar. Bu hesaplamada, öncelikle o yıl için geçerli olan CBAM katsayısı dikkate alınır. Buna ek olarak, yine aynı yıl için sektörler arası farklılıkları dengelemeyi amaçlayan düzeltme katsayısı kullanılır. Son olarak ise, söz konusu ürünün üretim sürecine özgü sınır (benchmark) değeri hesaba katılır. Bu üç unsurun birlikte değerlendirilmesi sonucunda, ilgili üretim süreci için yıllık bazda spesifik ücretsiz tahsisat miktarı belirlenmiş olur.
Karmaşık Ürünün Ücretsiz Tahsisat Uyarlaması
Karmaşık ürünlerin ücretsiz tahsisatı hesaplanırken yalnızca nihai ürünün kendi üretim sürecine ait değerler değil, aynı zamanda üretimde kullanılan her bir öncül maddenin spesifik gömülü ücretsiz tahsisatı da dikkate alınır.
Bu kapsamda, öncelikle ürünün ilgili yıldaki üretim sürecine ait spesifik ücretsiz tahsisat miktarı belirlenir. Ardından, ürünün üretiminde kullanılan her bir öncül maddenin, bir ton ürün başına düşen kullanım miktarı ile o öncül maddeye ait spesifik ücretsiz tahsisat değeri çarpılarak ayrı ayrı hesaplanır. Bu hesaplamalar tüm öncül maddeler için yapılır ve elde edilen değerler toplanarak, ürünün kendi üretiminden kaynaklanan tahsisat değerine eklenir.
Böylece hem doğrudan üretim sürecinden hem de kullanılan girdilerden kaynaklanan etkiler birlikte değerlendirilerek karmaşık ürün için toplam spesifik gömülü ücretsiz tahsisat miktarı elde edilmiş olur.
Ayrıca, öncül maddelerin de karmaşık ürün olduğu durumda aynı hesaplama adımları bu ürünler için de başka öncül madde kalmayana denk tekrarlanarak uygulanır.
Ücretsiz tahsisatlar zamanla kademeli olarak azaltılacak ve 2034 yılından sonra tamamen kaldırılacaktır.
Yağmur Davutoğlu
Çevre Mühendisi
Kaynak